Tủ sách bổ trợ kiến thức

TÌ M

HI ÊU

CÁC NGÀY LỄ TẾT

TRONG

NĂM

BIÊN MỤC TRÊN XUẤT bản PHẨM của t h ư viện QUỐC gia v iệ t nam
BÙI Sao
Tìm hiểu các ngày lễ tết trong năm / Bùi Sao b.s. - H, : Dân trí, 2016. - 168tr. ; 23cm.
- (Bộ sách bổ trỢ kiến thức)
1. Phong tục 2. Tết cổ truyền 3. Lễ hộl 4. Việt Nam
394.269597 - dc23
DTF0027p-CIP

Tủ sách bổ trợ kiến thức

TÌ M

HIỂU

C Á C NGÀY LỄ TẾT

TRONG NĂM
(Bùi Sao biên soạn)

N H À X U Ấ T B Ả N D Â N TRÍ

P H Ầ N

1

CÁC NGÀY LỄ TẾT TRUYỀN T H ốN G

TRONG DÂN GIAN
TẾT NGUYÊN ĐÁN
Q a /r thường nghe mọi người nhắc đến Tết với
vẻ vô cùng hào hứng. Và bạn cũng mong chờ
Tết vô cùng. Vậy Tết có từ bao giờ và ý nghĩa của
nó là gì?

1. Tết Nguyên đán là gì?
- Tết Nguyên đán là lễ hội lớn nhất trong các lễ hội truyền thống
của Việt Nam, đánh dấu thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm
mới (tính theo Âm lịch).
- Tết Nguyên đán có nhiều tên gọi khác nhau: tết Cả, tết Ta, tết
Âm lịch, tết Cổ truyền... (Chữ “Nguyên” có nghĩa là bắt đầu, chữ
“Đán” có nghĩa là buổi ban mai, là khởi điểm của năm mới).
- Tết Nguyên đán kéo dài trong khoểmg 7 đến 8 ngày cuối năm
cũ và 7 ngày đầu năm mới (23 tháng Chạp đến hết ngày mùng Bảy
tháng Giêng). Tuy nhiên, Ba mươi, mùng Một, mùng Hai, mùng Ba
Tết vẫn là bốn ngày quan trọng nhất.
2. Tết Nguyên đán bắt nguồn từ đâu?
Theo truyền thuyết và lịch sử nước ta, họ Hồng Bàng dựng nước
từ năm Nhâm Tuất 2879 TCN, trị vì cho đến năm 258 TCN. Kinh
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

* 5

Dương vương sinh ra Lạc Long Quân, sau khi nối ngôi, vị vua hiền
đức này kết hôn cùng Âu Cơ sinh ra Hùng Vương. Từ thời đó, người
Việt ta đã ăn Tết, và bánh chưng, bánh dầy nhờ sáng kiến của Lang
Liêu - con trai thứ 18 của vua Hùng vương thứ sáu đã ra đời.
3. Ý nghía nhân ván của Tết Nguyên đán Việt Nam
- Là dịp để gia đình đoàn viên: Mỗi khỉ Tết đến, dù làm bất cứ
nghề gì, ở bất cứ nơi đâu, mọi người đều mong đưỢc trở về sum họp
dưới mái ấm gia đình trong ba ngày Tết.
- Là dịp để tạ ơn: Con cháu tạ ơn cha mẹ, ông bà, tổ tiên, nhân
viên tạ ơn cấp trên. Ngược lại, lãnh đạo cũng cảm ơn nhân viên...
- Là dịp thắt chặt tình cảm giữa mọi người với nhau: Gia đình,
làng xóm, bạn bè,...
- Là dịp làm mới mọi thứ: Quần áo mới, nhà cửa phải dọn dẹp
lạl, đồ đạc phải lau chùi...
- Là ngày của niềm vui, sự hòa thuận và niềm hi vọng: Mọi người
đều cười vui với nhau, mọi buồn phiền đều gác lẹii, hi vọng một năm
mới hạnh phúc, an khamg.
4. Những phong tục đặc trưng của Tết Nguyên đán
- Dọn dẹp nhà cửa: Bố mẹ, ông bà thường bắt đầu từ việc dọn
dẹp, sửa sang mọi thứ, trang trí nhà cửa, mua sắm quần áo để chào
đón năm mới.
- Chuẩn bị thực phẩm ăn Tết: Trong đó quan trọng nhất là gói
bánh chưng, bánh tét với không khí rộn rềmg vui tươi. Trẻ con ngồi
xem bố mẹ, ông bà gói bánh chưng và sẽ thích thú biết bao khi bố
mẹ gói cho chúng ta một chiếc bánh nhỏ xinh với thật nhiều đậu và
một miếng thịt to. Ngồi trông nồi bánh chín cũng là một thú vui ấm
áp, khi ngoài trời se se lạnh, được ăn một củ khoai lùi vào tro nóng
khi trông bánh thì còn gì thích bằng!
- Biếu quà cuối năm: Tết cũng là dịp để mọi người bày tỏ lòng
6

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

hiếu kính đối với các bậc bề trên, vì vậy, con cháu thường mang quà
đến biếu bố mẹ, ông bà. Ngoài ra, người ta còn sắm sửa đồ Tết để
biếu thầy cô và cấp trên.
- Đi chợ Tết: Các bà, các mẹ đi chợ mua sắm thực phẩm, vật
dụng cần dùng cho ba ngày Tết, các cô thiếu nữ đl ngắm hoa đào,
hoa mai trên phố chợ, trẻ con được mua những bộ quần áo mới,...
- Xin lộc: Sang năm mới ai cũng hi vọng một năm mới tcii lộc
dồi dào, làm ăn thịnh vượng, mạnh khoẻ, thành đạt hơn năm cũ. Vì
vậy, nhiều người đi hál lộc ở chốn đình chùa, nơi tôn nghiêm về nhà,
mong năm mới mọi sự đều tươi mới, nhiều lộc, nhiều tài.
- Xông nhà: Sáng mùng Một mọi người thường đến nhà nhau
chúc Tết, người đầu tiên bước vào nhà chính là người xông nhà.
Do quan niệm dân gian, cho rằng người hỢp tuổi với gia chủ,
nhanh nhẹn sẽ mang lại nhiều may mắn. Nên nhiều gia đình
thường nhờ người xông nhà giúp. Từ người thứ hai trở đi thì mọi
sự lại bình thường.
- Chúc Tết: Mọi người chúc Tết lẫn nhau, mong sang năm mới
gặp được nhiều điều may mắn và thuận lợi.
- Mừng tuổi: Người lớn có tục mừng tuổi (lì xì) cho trẻ nhỏ và các
cụ già để chúc các cháu hay ăn chóng lớn và ngoan ngoãn, học giỏi;
còn các cụ thì sống lâu và mạnh khỏe.

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

TỤC N G T O A d a o v ế t ế t n g u y ê n đ á n
é i i m M i i i i i iiii iiiiiii iiiiiiii iiiiiii M ii iiiiiiM iii iM i iiiiiii iiiiiii iiiiiM iiiM iii iiiiiiii iiin i iiiiiiii iiM iiiiiii im iin iiii^

I

Cu kêu ta tiếng cu kêu,

Ẹ

I _____ Trỏng mau tói Tết dựng nêu ăn ckè.______ I

I

Kkôn ngoan đến cửa quan mói tiết,

I

I
=

Giàu có Ba mưod Tết mới tay.
***

=
E

I

Đ i ầâu mặc kệ ầi àâu

I

I

Đến ngày giỗ Tết pkải mau mà về.

I

=

♦ +*

I

Mồng Một ttì Tết mẹ cta

I

I
=

Mồng Hai Tết ctú, mồng Ba Tết ttầy.

I
E

I

Mồng Một ttì ồ ntà cta,

I

I

Mồng tai ntà

vỢ,

mồng Ba ntà ttầy.

=

I

I

Mồng Một ctoi cửa ctơi ntà,

I

I

Mồng Hai ctod xóm, mồng Ba ctơi áìnt.

I

T iM iiiim iiiim iiim iiiiiiin iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiin iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiỊiiiiiiiiiiiiiiiiiiin iiiiiiiiiiiiiiiiiiiiir

8

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

TẾT N guyên

tiêu

(Ngày 15 tìiáng Giêng, Âm lịch)
1 à người Việt Nam không thể không biết tới Tết
L Nguyên tiêu. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu về
ngày lễ quan trọng này nhé!

1. Tết Nguyên tiêu là ngày nào?
Tết Nguyên tiêu có nhiều tên gọi khác nhau, có thể gọi là Nguyên
tịch, Nguyên dạ hay Tết Thượng nguyên, dân gian còn gọi đơn giản
là Rằm tháng Giêng.
2. Tốt Nguyên tiêu bắt nguồn từ đâu?
- Tương truyền năm 180 TCN, vua Hán Văn - nhà vua đời Tây
Hán của Trung Quốc - được lên ngôi đúng vào ngày Rằm tháng
Giêng. Để chúc mừng, vua Hán Văn quyết định lấy ngày Rằm thcing
Giêng là ngày hội Hoa Đăng. Hàng năm, vào tối ngày Rằm tháng
Giêng, nhà vua đều ra khỏi cung để đi dạo cùng chung vui với người
dân. Ngày hôm đó, trên khắp các ngả đường, thôn xóm, nhà nhà
đều treo đủ các loại đèn lồng với nhiều hình dáng, màu sắc sặc sỡ
để mọi người thưởng thức.
- Đến năm 104 TCN, Tết Nguyên tiêu đã chính thức trở thành
ngày Tết lớn của nhà nước Trung Hoa. Quy mô của ngày Tết Nguyên
tiêu cũng vì thế mà được mở rộng thêm và cứ thế lưu truyền từ đời
này samg đời khác.
Qua cả nghìn năm nước Việt Nam bị Trung Quốc đô hộ, nhiều
nét văn hóa của họ đã du nhập vào Việt Nam. Tuy nhiên, người Việt
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT t r o n g

năm

* 9

đã biến đổi nó để phù hỢp với văn hóa Việt, Tết Nguyên tiêu cũng
vậy, mcUig bản sắc rất riêng của người dân Việt với nhiều hoạt động
thú vị.
3. Ngày Tết Nguyên tiêu có các hoạt động gì?
- Cúng gia tiên: Với nhiều người Việt Nam, đây đơn giản là ngày
rằm lớn. Tùy theo tín ngưỡng và ngành nghề, có gia đình lễ bái Phật,
có gia đình cúng Thổ Công, Thần Tài... nhưng bao giờ cũng có cúng
gia tiên, bày tỏ lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ, cảm tạ ơn trên đã
phù hộ cho con cháu an lành, làm ăn thuận lợi.
- Đi chùa cầu an, lễ Phật; Thành ngữ “Lễ Phật quanh năm không
bằng Rằm tháng Giêng” đã nói lên tầm quan trọng của hội Rằm
tháng Giêng trong tâm thức người Việt. Nhân tiết xuân còn đưỢm,
người ta thường hay tổ chức hèmh hương các chùa để cầu phước,
mong được mua may bán đắt, danh lợi hanh thông... Rằm tháng
Giêng là rằm đầu tiên, người Việt theo đạo Phật, đạo Khổng, đạo
Lão tin rằng ngày ấy Đức Phật giáng lâm tại các chùa để chứng độ
lòng thành của Phật tử. Trong ngày này, người ta còn đến chùa làm
lễ cúng sao để giải hạn.
- Treo lồng đèn: Trong ngày này, nhiều nơl cũng tổ chức lễ hội
đèn lồng. Đèn lồng trong ngày Tết Nguyên tiêu, thường làm bằng
giấy màu sặc sỡ, với đủ các tạo hình như non nước, các kiến trúc,
các nhân vật, hoa cỏ, chim muông v.v... ở HỘI An (Tỉnh Quảng
Ncun) thường tổ chức lễ hội đèn lồng rất lớn, thu hút nhiều khách
du lịch đến thưởng lãm.
- Theo lời các bô lão, thời xưa, Rằm tháng Giêng vốn là ngày Tết
Trạng Nguyên. Nhân dịp trăng sáng đầu năm, vua cho mở tiệc lớn
tại vườn thượng uyển, cho vời các Trạng Nguyên đến dự hội, ngắm
cảnh xem hoa, làm thơ xướng họa, ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên và ca
tụng ân đức nhà vua đã đem lại thái bình no ấm. Ngày nay, nhiều
nơi cũng tổ chức những đêm thơ Nguyên tiêu tao nhã với đông đủ
văn sĩ tham gia.
10 *

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

'u o nỹữ '^ ca ^ổ ẳ L O 'M Ì. RẰM THÁNG GIÊNG

Cúng cả năm kkông kằng Rằm tk áng Giêng

Lễ pkật quank năm,
Kkông kằng kội rằm tkáng Giêng

Rằm tkáng Giêng, ai có tiền tkì quảy,
Rằm tk áng Bảy, ngưòd quảy kẻ kkông,
Rằm tkáng Mười, mưM ngưòi mưòd quảyk

1. Chữ “quảy” tức là cúng với danh từ chung là “cúng quảy” được tách ra, theo cách
nói địa phưcmg mà đặc biệt là miền Trung Việt Nam của chúng ta.
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG NĂM *

11

T iêt T h a n h Min h
O an có biết tại Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông
và Ma Cao thì tiết Thanh minh chính là guốc
lễ. Còn ở các khu vực khác ở Đông Á thì không. Vậy
Tiết Thanh minh có nguồn gốc từ đâu và có những
hoạt động nào trong ngày này?

1. Tiết Thanh minh là gì?
Tiết Thanh minh hay còn gọi là Tết Thanh minh đến sau ngày
Lập xuân 60 ngày. Theo nghĩa đen, “thanh” là khí trong, còn “minh”
là sáng sủa. Khi tiết xuân phân (giữa xuân) qua, những cơn mưa bụi
của trời xuân đã hết, bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa là sang
tiết Thanh minh.
Theo quy ước, tiết Thanh minh là khoảng thời gian bắt đầu từ
khoảng ngày mùng bốn, ngày mùng năm tháng Tư Dương lịch, khi
kết thúc bết xuân phân, và kết thúc vào khoảng ngày 20, 21 tháng
Tư Dương lịch (khoảng thểing Ba Âm lịch).
Đây chính là ngày giỗ Tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu,
trả nghĩa, đền đáp phần nào ơn sinh thành tạo dựng của tổ tiên.
2. Các phong tục trong những ngày tiết Thanh minh
- Tục tảo mộ: Tục ngữ Việt Nam có câu “cao nấm ấm mồ”. Vì vậy,
sửa sang nấm mồ cũng là một trong những việc hiếu đạo của con
cál, thể hiện lòng kính trọng đối với đấng sinh thỀmh, các bậc tổ tiên
đã khuất. Nên trong ngày này, người ta chăm sóc, sửa sang các ngôi
mộ của tổ tiên cho sạch sẽ, đắp lại nấm mộ cho đầy đặn, loại bỏ hết
cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ, tránh không để cho
các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào hang, làm tổ. Sau
12

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

đó, người tảo mộ đặt đồ cúng, thắp hương, đốt vàng mã tưởng nhớ
người đã khuất. Đồ cúng thường là rưỢu, hoa quả, hoặc xôi thịt,...
- Cúng gia tiên: Đây cũng là dịp nhiều dòng họ tổ chức giỗ tổ
của họ mạc mình. Vì vậy, ngoài tảo mộ, người ta còn tổ chức làm cỗ
cúng tổ tiên và ăn uống.
- Đi chơi hội: Tháng Ba Âm lịch là thời điểm nhiều lễ hội được
diễn ra. Mọi người cùng nhau đi chơi hội. Đi chơi cùng gia đình và
tản bộ cũng là các hoạt động được yêu thích trong dịp này.

TIẾT THANH MINH TRONG THƠ CA

Ngày xuân con én đưa tkoi,
Tkiều quang ckín ckục đã ngoài sáu mưod.
Cỏ non xank rợn ckân trời,
Cànk lê trắng điểm một vài Lông koa.
Tkank mink trong tiết tkáng Ba,
Lễ là tảo mộ, kội là đạp tkank.
Gần xa nô nức yến ank,

ckị em sắm sửa Lộ kànL cLơi xuân.
(Trích Truyện Kiều - Nguyễn Du)

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM *

13

TẾT HÀN THỰC
(Tết Bánh trô i bánh chay)

(Ngày mùng Ba tháng Ba, Âm lịch)
1. Hàn thưc nghĩa là gì?
“Hàn thực” nghĩa là “thức ăn lạnh”. Hàng năm vào ngày mùng
Ba tháng Ba, Âm lịch, người lớn thường xay bột, đồ đỗ xanh, lèưn
bánh trôi, bánh chay, nấu xôi chè lễ Phật và cúng gia tiên, có lẽ đó
cũng là một cách tưởng niệm người đã mất trong những ngày tháng
cuối xuân.
2. Tết Hàn thực có nguồn gốc từ đàu?
Tết Hàn thực có xuất xứ từ Trung Quốc. Đời Xuân Thu, vua Tấn
Văn Công nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, có một hiền
thần đi theo phù trỢ là Giới Tử Thôi. Một lần, hết lương thực, Giới
Tử Thôi cắt một miếng thịt đùi của mình nấu lên cho vua ăn. Khi
biết chuyện, nhà vua vô cùng cảm kích.

về sau,

Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua
nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công, nhưng
lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không
oán giận gì, đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau
nhớ ra, cho người đi tìm. Nhưng vua triệu thế nào, Giới Tử Thôi
cũng không ra lĩnh thưởng. Vua đành cho người đốt rừng để thúc
ép, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, cuối cùng cả hai
mẹ con ông đều chết cháy.
Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng
đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng
từ mồng Ba tháng Ba đến mồng Năm tháng Năm Âm lịch hàng năm).
14 *

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

3. Ý nghĩa ngày Tất Hàn thực ở v iệt Nam
Tuy có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng từ thời Lý, Tết Hàn thực
đã đưỢc Việt hóa. Người Việt tổ chức Tết HỀưi thực với những phong
tục rất riêng.
- Vào ngày mùng Ba tháng Ba Âm lịch hằng năm, người Việt
không kiêng lửa, vẫn nấu nướng bình thường, làm cỗ cúng và dân
ta đều ăn đồ nấu chín để nguội với tấm lòng thành kính nhất nhằm
tưởng nhớ đến công ơn của tổ tiên, nguồn cội. Và cũng trong dịp
này, dù ai đi đâu, ở đâu đến ngày mùng Ba tháng Ba Âm lịch cũng
cố gắng về với gia đình để được đi tảo mộ, để cùng nhau ngồi bên
mâm cơm sum họp gia đình.
4. Những món án truyền thống của người v iệt trong ngày
Tết Hàn thực
- Trong ngày này, nhà nhà lại chuẩn bị làm bánh trôi, bánh chay
để cúng tổ tiên và để ăn với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức
ăn nguội.
- Bánh trôi đưỢc làm bằng bột nếp, nặn viên nhỏ, trong nhân là
những viên đường đỏ, thả luộc trong nồi nước sôi, khi bánh nổi lên
mặt nước thì vớt ra để nguội. Khi ăn, bố mẹ chúng ta thường hay rắc
vừng lên trên để bánh thêm thơm bùi.
- Bánh chay cũng đưỢc làm bằng bột nếp, trong nhân là đỗ xanh
đồ chín. Bánh được luộc chín, đựng trong bát con, với nước chè sắn
dây thơm mùi hoa bưởi.
- Ngày nay người ta biến tấu bánh trôi, bánh chay theo nhiều vị
khác nhau. Ngoài bánh trôi truyền thống nhân đường đen rắc vừng
thì người Việt còn lềun các loại báuih trôi lá dứa đậu xanh, hay bánh
trôi nhân lạc rang, bánh trôi nhân đậu đỏ nước gừng,...
Mặc dù khác nhau về màu sắc và mùi vị nhưng chúng vẫn là
bánh trôi và mang ý nghĩa về một ngày Tết Hàn thực trọn vẹn!

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG NĂM *

15

BÁNH TRÔI TRONG THƠ CA VIỆT

Ai được tkoát tkân, tkì ăn kánk lọt
Trôi nước rất ngọt, để các tkợ ckài
Dầm mưa koài koài, tkì ăn kánk ướt
Bất toại vô pkước, tkì sẵn kánk kò.
(Ca dao)

Tkân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ka ckìm vód nước non
Rắn nát mặc kầu tay kẻ nặn
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
(Bánh trôi nước - Hồ Xuân Hương)

16

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG NĂM

TẾT Đ oan

ngọ

(Ngày mùng Năm tìiáng Năm, Âm lịch)
ứ vào mùng Năm tháng Năm Ảm lịch hàng
năm, dân ta lại tổ chức đón Tết Đoan ngọ. Vậy
Tết Đoan ngọ có những phong tục gì?

C

1. Tết Đoan ngọ - Tốt giết sâu bọ
Tết Đoan ngọ, là thành quả từ trí tuệ của truyền thống nông
nghiệp phương Nam của các bộ tộc Bách Việt xưa. “Đoan” nghĩa là
“mở đầu”, “Ngọ” là khoảng thời gian từ 11 giờ sáng tới 1 giờ chiều,
và ăn Tết Đoan ngọ là ăn vào buổi trưa. Tết Đoan ngọ còn đưỢc gọi
là Tết Đoam dương, Tết giết sâu bọ, ngày phát động bắt sâu bọ, tiêu
diệt bớt các loài gây hạl cho cây trồng trên cánh đồng.
Đặc biệt, đây còn là ngày lễ thiêng liêng trong tâm thức người
Việt Nam, đó là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ.
2. Nguồn gốc Tết Đoan ngọ - Tết giết sâu bọ
Vào một ngày sau vụ mùa, dân chúng đang ăn mừng vì trúng
mùa, nhưng sâu bọ năm ấy sinh sôi nhiều, ăn mất cầy tráii, thực
phẩm đã thu hoạch. Người dân đang băn khoăn không biết làm
cách nào để có thể giải đưỢc nạn sâu bọ này, bỗng nhiên có một ông
lão từ xa đi tới tự xưng là Đôi Truân, ông chỉ dân chúng rằng mỗi
nhà hãy lập một đàn cúng đơn giản, gồm có bánh gio, trái cây sau
đó ra trước nhà mình mà vận động thể dục. Nhân dân làm theo và
chỉ một lúc sau đó từng đàn sâu bọ lần lượt lăn ra chết. Lão ông
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG NĂM

* 17

còn bảo thêm: “Sâu bọ hằng năm vào ngày này rất hung hăng, mỗi
năm vào đúng ngày này cứ lềim theo những gì ta đã dặn thì sẽ trị
được chúng”. Dân chúng biết ơn định cảm tạ thì ông lão đã đi mất.
Để tưởng nhớ việc này, dân chúng đặt cho ngày này là ngày “Tết giết
sâu bọ”, hay là “Tết Đoan ngọ” vì giờ cúng thường vào giữa giờ Ngọ.
Còn có một thuyết khác, cho rằng Tết Đoan ngọ bắt nguồn từ
Trung Quốc. Vào cuối thời Chiến Quốc, có một vị đại thần nước Sở
là Khuất Nguyên, ông là vị trung thần nước Sở và còn là nhà văn
hóa nổi tiếng, ông cũng chính là tác giả bài thơ Ly tao nổi tiếng
trong văn hóa cổ Trung Hoa. Do can ngăn vua Hoài vương không
đưỢc, lại bị gicUi thần hâm hại, ông đã uất ức gieo mình xuống sông
Mịch La tự vẫn ngày mùng Năm tháng Năm. Thương tiếc người
trung nghĩa, mỗi năm cứ đến ngày đó, dân Trung Quốc xưa lại làm
bánh, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài (ý làm cho cá sỢ, khỏi đớp mất)
rồi bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh, lấy gạo bỏ vào ống tre rồi thả
xuống sông cúng Khuất Nguyên.
Ngoài ra, có truyền thuyết khác về nguồn gốc của ngày Tết Đoan
ngọ, nhiều nguồn tin cho rằng tập tục Tết Đoan ngọ là bắt nguồn từ
Hạ Trí trong thời cổ, có người thì cho rằng, đây là sự tôn sùng vật
tổ của người dân vùng sông Trường Giang. Trong thời kì Bắc thuộc,
ngày Tết này đã du nhập vào Việt Nam và được người dân Việt hóa
cho phù hợp với văn hóa của nước mình.
3. Các hoạt động chính vào Tết Đoan ngọ
- Tết Đoan ngọ là dịp người ta thường ăn Tết ở nhà với gia đình.
Từ chiều ngày mùng Bốn tháng Năm Âm lịch, các chợ, đặc biệt là
chợ ở quê đầy ắp hoa, quả các loại. Cơm rưỢu nếp thơm lừng đưỢc
ủ từ vàl ngày trước đó.
Buổi sáng sớm ngày Tết Đoan ngọ người ta ăn bánh tro (hay
còn gọi là bánh gio), trái cây, và rưỢu với mong muốn tẩy trừ sâu
18 *

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

bọ. Nhiều người tắm nước lá mùi để phòng bệnh và tẩy trừ sâu bọ.
Nhiều địa phương ở ven biển đúng giờ ngọ họ đi tắm biển.
- Một số địa phương còn có tục “khảo cây” thú vị, qua đó thể
hiện ước mong cuộc sống luôn sung túc như cây cối luôn đơm đầy
hoa trái. Những cây bị khảo thường là những cây ăn quả trong vườn
nhưng ra ít quả, hoặc không ra quả, hay bị sâu bệnh. Đúng Ngọ (12
giờ trưa), hai người, một người đảm nhận nhiệm vụ trèo lên các cây
ăn quả trong vườn để “đóng vai” là cây (chủ yếu là trẻ em). Người
đứng dưới gốc cầm dao (hoặc chày, vồ, gậy gộc) gõ vào thân cây, vừa
gõ vừa hỏi tại sao năm nay ra ít quả? Người trên cây sẽ đáp trả lí
do tại sao ra ít quả, hoặc không ra quả, do sâu bệnh hoặc do thời
tiết. Người đứng dưới lại tiếp tục hỏi mùa tới có ra quả hay không,
nhiều hay ít quả và “dọa” nếu không cho quả như ý muốn thì sẽ bị
đốn hạ. Người trên cây trả lời những câu hỏi với giọng cuống quýt,
van xin đừng đốn, đồng thời hứa sẽ cho nhiều quả to vào mùa sau.
Khi đưỢc hỏi mùa sau cho bao nhiêu quả, tùy thuộc vào từng loại
cây mà người trèo trên cây trả lời số lượng quả cho phù hỢp.
- Vào dịp Tết Đoan ngọ, ai bị cểun cúm có thể dùng năm loại lá:
Bạch đèm, xương rồng, ngũ trảo, dâu tằm ăn, và sả nấu nước xông
để bớt bệnh. Người ta cũng tìm mua cành xương rồng bỏ trong nhà
để đuổi tà ma.
- ở một số vùng quê, vào 12 giờ trưa, nhiều người còn có phong
tục đi hád lá làm thuốc, vì tin rằng lá hái trong giờ phút này dù chỉ
là các lá thông thường như lá chanh, lá bưởi, kinh giới, tía tô, ngải
cứu, sen vồng... đều trở nên công hiệu hơn rất nhiều, ở một số nơi,
người dân đi tắm biển để tẩy trừ sâu bọ...
4. Nét ẩm thực đác biệt trong ngày Tết Đoan ngọ
- Bánh tro đã trở thành món ăn truyền thống trong dịp Tết Đoan
ngọ ở Nam Trung Bộ và miền Nam Việt Nam. Bánh tro có nhiều
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG NĂM

* 19

tên khác nhau như bánh ú, bánh gio và bánh âm, có vài biến thể
khác nhau theo địa phương. Người ta làm bánh bằng gạo đã ngâm
từ nước tro được đốt bằng củi các loại cây khô hay rơm, gói trong
lá chuối. Bánh tro dễ ăn, mát ruột, thường ăn với đường hoặc mật.
- ở miền Bắc, ngày này các gia đình thường làm các món từ
vịt, đặc biệt là tiết canh. Nên các chợ ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ
những ngày trước và trong Tết Đoan ngọ thường rất rộn rã việc mua
bán vịt sống.
- Vào ngày này, người ta cho rằng kí sinh trùng trong bụng ngoi
lên gây hạl cho sức khỏe, nên người ta ăn những đồ chua chát để
loại trừ chúng. RưỢu nếp hay cơm rưỢu cũng là món ăn đưỢc nhiều
người ưa thích. Cơm rượu được làm từ gạo nếp và men rượu được
đồ lên rồi ủ với lá chuối hoặc lá sen, sau một thời gian nhất định thì
dỡ ra để hạt nếp căng mọng, ngọt thơm mà không bị bã.

20

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

CA DAO, TỤC NGỮ VỀ T Ế T đ o a n n g ọ

Tkáng G iêng là tkáng ăn ckoi,
Tkáng Hai trồng đậu, tkáng Ba trồng cà;
Tkáng Tư dong dậu nấu ckè;
An Tết Đoan ngọ trở về tkáng Năm.

Tk áng Năm nkớ Tết Đoan dương
Là ngày giỗ Mẹ Việt Tkưòmg Văn Lang.

Len lét nkư rắn mồng Năm.
***
Trốn nkư tkằn lằn mùng Năm.

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NÁM *

21

TẾT Trung

nguyên

(Ngày 15 tháng Bảy, Âm lịch)

n ^ á n g Bảy Âm lịch, có một ngày lễ mà những
/ người theo đạo Phật gọi là ngày lễ Vu lan. Đây
là một đại lễ báo hiếu cha mẹ, ông bà, tổ tiên đã
khuất - một phong tục đáng trọng của người Việt,
thể hiện tấm lòng “ăn guả nhớ kẻ trồng cây”. Rằm
tháng Bảy Âm lịch cũng là ngày xá tội vong nhằn
mà dân gian gọi nôm na là ngày cúng chúng sinh.

1. Ý nghía của ngày Rằm tháng Bảy
- Vào ngày này, người ta không chỉ tưởng nhớ người thân và tổ
tiên đã khuất mà còn là dịp họ giúp đỡ các linh hồn bơ vơ đói khát
không có gia đình, người thân thờ cúng và thể hiện tấm lòng từ bi hỉ
xả. Vì vậy, nhiều gia đình sẽ làm hai mâm cúng: Một mâm để cúng
gia tiên, mâm còn lại dành để cúng cô hồn.
- Đây còn là ngày người ta bày tỏ lòng biết ơn và tôn kính đối với
cha mẹ dù họ còn sống hay đã qua đời (Lễ Vu lan báo hiếu).
2. Nguồn gốc của ngày lễ Vu lan
Lễ Vu Icm xuất xứ từ sự tích về Bồ tát Mục Kiền Liên đại hiếu đã
cứu mẹ của mình ra khỏi kiếp ngạ quỷ (quỷ đói).
Theo kinh Vu lan thì ngày xưa, Mục Kiền Liên đã tu luyện thành
công nhiều phép thần thông. Mấu thân ông là bà Thanh Đề đã qua
đời, ông nhớ mẹ và muốn biết bây giờ bà như thế nào nên dùng mắt
phép nhìn khắp trời đất để tìm. Thấy mẹ mình, vì gây nhiều nghiệp
ác nên phải lềưn ngạ quỷ, bị đói khát hềmh hạ khổ sở, ông đã đem
22

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

cơm xuống tận cõi ềìm để dâng mẹ. Tuy nhiên do đói ăn lâu ngày
nên mẹ của ông khi ăn đã dùng một tay che bát cơm của mình đi
tránh không cho các cô hồn khác đến tranh cướp, vì vậy khỉ thức
ăn đưa lên miệng thì đã hóa thành lửa đỏ.
Mục Kiền Liên quay về tìm Phật để hỏi cách cứu mẹ, Phật dạy
rằng: “Dù ông thần thông quảng đại đến đâu cũng không đủ sức
cứu mẹ ông đâu. Chỉ có một cách nhờ hỢp lực của chư tăng khắp
mười phương mới mong giải cứu đưỢc. Ngày Rằm tháng Bảy là ngày
thích hỢp để vận động chư tăng, hãy sắm sửa lễ cúng vào ngày đó”.
Làm theo lời Phật, mẹ của Mục Kiền Liên đã đưỢc giải thoát.
Phật cũng dạy rằng chúng sanh ai muốn báo hiếu cho cha mẹ cũng
theo cách này (Vu lan Bồn Pháp). Từ đó ngày lễ Vu Icm ra đời.
3. Nguồn gốc của lễ xá tôi vong nhàn
Việc cúng cô hồn bắt nguồn từ truyền thuyết giữa ông A Nan Đà,
thường gọi tắt là A Nan, với một con quỷ miệng lửa (diêm khẩu)
cũng gọi là quỷ mặt cháy (diêm nhiên).
Vào một buổi tối, A Nan đang ngồi trong tịnh thất thì thấy một
con ngạ quỷ thân thể khô gầy, cổ nhỏ mà dài, miệng nhả ra lửa
bước vào. Quỷ tiên báo cho A Nan biết rằng ba ngày sau ông sẽ chết
và sẽ luân hồi vào cõi ngạ quỷ miệng lửa mặt cháy như nó. A Nan
nghe thấy thế, hoảng quá, bèn nhờ quỷ bày cho phương cách tránh
khỏi cảnh khổ ấy. Quỷ đói nói: “Ngày mai, ông phải thí cho bọn ngạ
quỷ chúng tôi mỗi đứa một hộc thức ăn, lại vì tôi mà cúng dường
Tam Bảo thì ông sẽ được tăng thọ mà tôi đây cũng sẽ được luân hồi
chuyển kiếp”. A Nan đem chuyện bạch với Đức Phật. Phật bèn đặt
cho bài chú gọi là “Cứu Bạt Diệm Khẩu Ngạ Quỷ Đà La Ni”, đem
tụng trong lễ cúng để đưỢc thêm phước, để bố thí và cầu nguyện cho
loài quỷ đói miệng lửa, nhưng dân gian thì hiểu rộng ra và trại đi
thành cúng cô hồn, tức là cúng thí cho những vong hồn vật vờ không
nơi nương tựa vì không có ai là người thân trên trần gian cúng bái.
Dù đưỢc cử hành trong cùng một ngày nhưng lễ cúng cô hồn
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM *

23

khác với lễ Vu lan. Một lễ là để cầu siêu cho cha mẹ nhiều đời đưỢc
siêu thoát, còn lễ kia là để cúng thí thức ăn cho những vong hồn
chưa được siêu thoát, những vong hồn không nơi nương tựa, không
người cúng kiếng.
4. Những phong tục thường thấy trong ngày Rằm tháng Bảy
- Trước hoặc trong ngày Rằm tháng Bảy, nhiều người đến chùa
để thực hiện nghi lễ cúng vái. Họ thường làm điều đó vào ban ngày
bởi vì người ta tin rằng, khi mặt trời đã lặn thì đồng nghĩa với việc
cửa âm phủ đã đóng và linh hồn không thể về âm phủ.
- Những gia đình có điều kiện thường làm hal mâm cúng: Một
mâm cúng tổ tiên tại bàn thờ trong nhà và mâm còn lại dùng để
cúng chúng sinh đặt ở ngoài nhà.
Trong mâm cúng tổ tiên, các gia đình chuẩn bị cỗ mặn, tiền
vàng và những vật dụng cá nhân như quần áo, nhà lầu, xe hơi, điện
thoại... dành cho người cõi âm làm bằng giấy (mà người ta thường
gọi là đồ hàng mã).
Đối với mâm cúng chúng sinh, người ta chuẩn bị quần áo làm từ
những mảnh giấy với nhiều màu sắc khác nhau, các loại ngô khoai,
bánh kẹo, bỏng gạo, cháo trắng hoặc cháo hoa, tiền vàng, nước lã
hay rưỢu, tiền lẻ...
- Ngoài ra, vào ngày Rềưn tháng Bảy, các ngôi chùa thường có lễ
phóng sinh như thả chim, thả cá...
- Trong ngày lễ Vu lan, người ta thường đến chùa cầu kinh cho
linh hồn mẹ được siêu thoát. Những người còn mẹ thì sẽ cài bông
hồng đỏ lên trước ngực để tỏ lòng hiếu thảo, biết ơn và ngược lại,
người nào có mẹ đâ khuất núi thì sẽ cài bông hồng màu trắng.

24

*

TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT t r o n g

năm

CA DAO, TỤC

NGỮ VỀ RAM T H Á N G BẢY

Kkuyên nkau tkeo gót Mục Kiền Liên
Báo đáp ân tkâm cả lưỡng miền
Kẻ mất, siêu sank về Lạc quốc
Ngưòã còn, dương tkế được an nkiên
***

Lên non lượm quả Bồ đề
Cầu cko cka mẹ tkác về Lạc kang
Lên ckùa dự lễ Vu lan
Cầu cko cka mẹ tkoát đàng tử sank.
Mùa kè mai nở mới kì
Vu lan cầu nguyện, nguyện cki cũng tkànk
Ngày rằm xá tội vong nkân
Lòng con lại nkớ song tkân dạ đài
Nkớ ngày xá tội vong nkân
Lên ckùa lạy pkật dền ơn sink tkànk
Vul an tkáng Bảy ngày Rằm
Lòng con kiếu tkảo gki lòng ckớ quên.

TÌM HiỂU CÁC NGÀY LỄ TẾTTRONG

năm

*

25

Tết T rung

thu

(Ngày 15 tháng Tám, Âm lịch)

1. Tết Trung thu - Tết Đoàn viên
Tết Trung thu, đưỢc tổ chức vào giữa mùa thu, theo Âm lịch
là ngày Rằm tháng Tám, là ngày Tết của trẻ em (Tết Thiếu nhi),
còn được gọi là Tết Trông Trăng hay Tết Đoàn viên, là lễ hội tại
các quốc gia Đông Á như Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Triều
Tiên...
2. Nguồn gốc tết Trung thu
Có nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc của Tết Trung thu,
nhiều người cho rằng có Tết Trung thu là do sự ểmh hưởng của văn
hóa Trung Hoa, theo tích truyện về Đường Minh Hoàng.
Chuyện kể rằng, vào đêm Rằm tháng Tám Âm lịch, gió mát
trăng thanh, vua Đường Minh Hoàng (713-741 Tây lịch) dạo chơi
vườn Ngự Uyển. Nhà vua đamg say mê thưởng thức cảnh đẹp thì
đưỢc đạo sĩ La Công Viễn (còn gọi là Diệp Pháp Thiện) dùng phép
tiên đưa nhà vua lên cung trăng, ở đó, cảnh trí vô cùng ngoạn mục,
tiếng đàn tiếng hát du dương, ánh sáng huyền diệu, các nàng tiên
tha thướt trong những xiêm y đủ màu đang múa hát. Nhà vua say
mê đến mức quên cả trời gần sáng. Đạo sĩ phải nhắc, nhà vua mới
ra về nhưng trong lòng vẫn bồi hồi luyến tiếc, về tới hoàng cung,
nhà vua đã cho chế ra Khúc Nghê Thường Vũ Y và cứ đến đêm
Rằm tháng Tám lại ra lệnh cho nhân dân tổ chức rước đèn và bày
tiệc ăn mừng trong khi nhà vua cùng với Dương Quý Phi uống rưỢu
dưới trăng ngắm cung nữ múa hát để kỉ niệm lần đi chơi trên cung
26 *

TIM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM

nguyệt. Kể từ đó, việc tổ chức rước đèn và bày tiệc trong ngày Rcím
tháng Tám đã trở thành phong tục trong dân gian.
Lại có tích cho rằng Rằm tháng Tám chính là sinh nhật của vua
Đường Minh Hoàng. Triều đình ra lệnh cho nhân dần khắp nơi treo
đèn và bày tiệc ăn mừng. Từ đó, việc treo đèn bày cỗ trong ngày
Rằm tháng Tám trở thành tục lệ.
Riêng người Việt lại có truyện cổ tích kể về chú Cuội và Hằng
Nga. Tương truyền, Hằng Nga là một tiên nữ xinh đẹp cai quản cung
trăng. Nềmg có sở thích chơi đùa với trẻ con vì thế nàng rất muốn
xuống trần gian để vui chơi, tuy nhiên nàng là tiên, phải theo luật
thiên đình nên không được tự do đi lại.
Thế rồi, có đợt Ngọc Hoàng tổ chức cuộc thi làm bánh vào ngày
Rằm tháng Tám - là ngày mà trăng tròn và sáng nhất trong năm.
Giải thưởng mà Ngọc Hoàng đưa ra là ai thắng cuộc sẽ đưỢc thực
hiện bất kì điều gì theo mong muốn.
Hằng Nga bắt tay vào việc làm bánh bằng cách xuống trần gian
tham khảo và rồi nàng gặp đưỢc chàng Cuội - người nổi tiếng là hay
nói dối, chuyên tụ tập với bọn trẻ nhỏ dưới gốc cây đa đầu làng kể
chuyện trên trời dưới bể.
Thế nhưng, Cuội lại có tàl nấu nướng rất giỏi, bọn trẻ trong làng
thường được Cuội nấu nướng hay lềưn bánh cho ăn vì thế bọn chúng
rất quý Cuội. Hằng Nga tìm đến Cuội nhờ vả. Thế rồi, Cuội bảo cứ
cho tất cả các nguyên liệu như trứng, hạt dưa, thịt, mè, hạt sen, lạp
xưởng... nhào trộn lên rồi đem nướng. Kì lạ thay, chiếc bánh nướng
lên lại thơm phức, ngon miệng đến lạ lùng, khiến bọn trẻ đều thích
thú nhưng phải cái hình thức không đẹp lắm. Hằng Nga thích thú
và quyết định mang số bánh đó về cung đình dự thi.
Khi chia tay mọi người để về thiên đình thì Cuội nuối tiếc
Hằng Nga không muốn rời xa nên đã nắm tay nàng. Chẳng hiểu
vì sao, Cuội cùng cây đa đầu làng bay lên cung trăng theo Hằng
Nga. Lên cung trăng rồi, chàng có thể nhìn thấy bọn trẻ đang vui
TÌM HIỂU CÁC NGÀY LỄ TẾT TRONG NĂM *

27

đùa dưới trần gian. Cuội nhớ nhà, nhớ bọn trẻ nhưng chẳng có
cách nào để trở xuống.
Hằng Nga đem bánh đi dự thi và đoạt giải nhất, Ngọc Hoàng
thích thú và đặt bểmh với tên gọi là “bánh Trung thu” và nàng được
ngài ban cho một điều ước. Nềmg ước rằng mỗi năm đến dịp ngày
Rằm tháng Tám sẽ đưỢc cùng Cuội xuống trần gian để ban phát
niềm vui và vui chơi cùng các em nhỏ. Điều ước đưỢc chấp thuận
và Ngọc Hoàng đặt tên cho ngày Rằm tháng Tám là “Tết Trung thu”
- dịp tết vui chơi của các em nhỏ.
Và từ đó, cứ đến Tết Trung thu là chị Hằng và chú Cuội lại xuống
trần gian để chơi với các em nhỏ. Và món bánh khi ấy trở thành
món bánh đặc trưng cho ngày Tết này.
3. Ý nghía Tết Trung thu
- Trẻ em là tương lai của đất nước, của gia đình, các em cần
đưỢc yêu thương chăm sóc, vì vậy Tết Trung thu cũng là dịp để
người lớn bày tỏ sự ...